"Bir yaşam şeması, çocuklukta başlayan ve yaşam boyunca yankılanan bir kalıptır."
Neden hep aynı hataları yapıyor, bize zarar veren benzer ilişkilerin içine çekiliyor ya da bir türlü yeterince iyi hissedemiyoruz?
Bilişsel psikolojinin temellerine dayanan bu önemlieser, hayatınızı görünmez iplerle yöneten o gizli güçleri, yani ‘yaşam şemalarını’ (lifetraps) merkeze alıyor. Yazarların deyimiyle şemalar; “çocuklukta başlayan ve yaşam boyunca yankılanan bir kalıp” olup, “kendimiz ve dünya hakkında erken yaşlarda öğrenilmiş, derinden yerleşmiş inançlardır”.
Peki, bu görünmez esaretten kurtulmak mümkün mü?
Eserde ortaya konan yaklaşım, bireyi cesaret gerektiren bir sürece davet ediyor ve “sürekli olarak kendimizle yüzleşmeyi” zorunlu kılıyor. Bu kitabın temel hedefi, yaşam şemalarınızın bugünkü hayatınızda kendini nasıl gösterdiğini fark etmenizi sağlamak ve “bu kalıplar üzerinizdeki etkilerini gevşetene kadar onlara karşı nasıl defalarca karşı koyacağınızı” size öğretmektir.
Sizi Hangi Şema Yönetiyor?
Kitap, farkında olmadan yaşamımızı şekillendiren on bir temel şemayı çarpıcı bir şekilde tanımlıyor. Kendinizi bu kalıplardan hangisinde buluyorsunuz?
1-Terk Edilme: Sevdiğiniz insanların sizi bırakacağı ve “sonsuza dek duygusal olarak izole kalacağınız” kaygısını mı yaşıyorsunuz?
Sevilen insanların kişiyi bırakacağı ve "sonsuza dek yalnız kalınacağı" kaygısı yaşanabilir. Bu bölüm, Terk Edilme Şemasına ayrılan sarsıcı kısımlardan biri olarak görülebilir.
İçeride bir yerlerde "Herkes bir gün gider ve ben yapayalnız kalırım" deniyorsa, bu bölüm yol gösterici olabilir. Bu şema ilişkilerde sürekli tetikte kalmaya neden olan bu yoğun kaygı oluşturabilir. Özellikle kişi, sevdiklerinin eninde sonunda gideceğine, öleceğine veya daha iyi biri için kendisini bırakacağına inanması bu şemanın en temel yansımalarındandır.
Eserin bu bölümde neler bulunabilir?
Gizli Krizlerin Perde Arkası: Aşırı kıskançlık, anlık panikler, partneri boğarcasına sahiplenme ya da "O bırakmadan önce ben bırakayım" diyerek kaçma eğilimlerinin altındaki gerçek nedenler fark edilebilir.
Geçmişin İzlerini Sürmek: Bu korkunun nedensizce, tesadüfi bir biçimde ortaya çıkmadığı görülebilir. Erken yaşta yaşanan kayıplar, duygusal olarak ulaşılmaz olan tutarsız ebeveynler veya bireyselleşmeyi engelleyen aşırı korumacı tutumların bugünkü ilişkileri nasıl şekillendirdiği fark edilebilir.
Kısırdöngüyü Kırmak: Terk edilmemek için gösterilen o boğucu çabanın, nasıl tam da korkulan o sonu hazırladığı gözlemlenebilir. Neden güvenilir partnerler "sıkıcı" gelirken, ulaşılamaz kişilere çekim hissedildiği bu bölümde anlaşılabilir.
İyileşmeye Giden Yol: Geçmişin gölgelerini bugünden ayırmak, yanlış eş seçimlerini fark etmek ve yalnızlığı bir felaket değil, güvenli bir alan olarak inşa edebilmek için dönüşüm adımları bulunabilir.
2-Kuşkuculuk ve Kötüye Kullanılma: İnsanların size zarar vereceği, sizi aldatacağı veya kullanacağı korkusunu mu yaşıyorsunuz?
Dünyanın tehlikeli bir yer olduğuna ve insanların fırsatını bulduğunda sizi inciteceğine inanıyorsanız, bu bölüm destekleyici olabilir. "Kimseye güvenme, yoksa canın yanar" kuralıyla yaşamanın ve her an tetikte olmanın getirdiği o ağır yük bu bölümde gözler önüne seriliyor.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Tetikte Olma Halinin Yapısı: Sıradan iyiliklerin ardında bile gizli bir niyet arama ve zarar görmemek için "önceden saldırma" ihtiyacının altındaki nedenler fark edilebilir.
Geçmişin Derin Yaraları: En güvenli olması gereken yerlerin nasıl korkutucu hale geldiği keşfedilebilir. Çocukluktaki istismar veya tutulmayan sözlerin bugünkü güven duygunuzu nasıl zedelediği görülebilir.
"Tanıdık Cehennem" Durumu: Güvenilir insanlar "sıkıcı" gelirken, neden sizi üzen kişilere çekim hissettiğiniz anlaşılabilir.
Güven İnşa Etme Rehberi: Geçmişteki kötü anıları bugünden ayırmak ve zihindeki sahte alarm seslerini susturmak için pratik yöntemler öğrenilebilir.
3- Bağımlılık: Başkalarından yardım almadan günlük hayatınızı tek başınıza idare edemeyeceğinizi mi hissediyorsunuz?
"Tek başıma karar veremem, bir yetişkin gibi hayatı yönetemem" inancına sahipseniz, bu bölüm size yol gösterebilir. Hayatın direksiyonuna geçmekten çekinenler için bu kısımlar sarsıcı bir rehber olabilir.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Karar Verme Felci: En ufak konularda bile neden sürekli onay arandığı ve denemeden önce hissedilen "yapamam" korkusunun nedenleri keşfedilebilir.
Aşırı Korumacı Ebeveynliğin Bedeli: Bu yetersizlik hissinin doğuştan gelmediği; her şeyi sizin yerinize yapan anne-babaların özgüveninizi nasıl baltaladığı fark edilebilir.
Yetişkin Bedeninde Çocukluk: Hayatınıza neden sürekli ‘kurtarıcı’ veya ‘kontrolcü’ kişileri çektiğinizin nedenleri anlaşılabilir.
Direksiyona Geçme: Bu korkunun sadece düşünerek değil "yaparak" iyileşeceği görülebilir. Karar verme gücünü geliştirmek ve sorumluluk almak için adımlar atılabilir.
4- Dayanıksızlık:Her an kötü bir şey olacağı ve felaketin kapıda olduğu korkusuyla mı yaşıyorsunuz?
"Dünya çok tehlikeli ve başıma korkunç bir şey gelirse bununla başa çıkamam" diyorsanız, bu bölüm sizin için bir yüzleşme alanı sunabilir. Sürekli bir şeyleri kontrol etme ve güvende kalma çabasının hayatı nasıl daralttığı burada inceleniyor.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Dört Koldan Saran Korku: Vücudunuzdaki ufak bir ağrıyı büyük bir hastalığa yormanın veya her an iflas edecekmiş gibi hissetmenin hayatı nasıl kısıtladığı netlikle görülebilir.
Korkunun Mirası: Bu kaygının aileden nasıl bir "miras" gibi aktarıldığı ve dünyayı keşfetmenizi engelleyen o korumacı tutumların kökeni anlaşılabilir.
Daralan Hayat: Güvende kalmak uğruna yeni fırsatları kaçırdığınız ve sevdiklerinizden sürekli onay bekleyerek ilişkileri nasıl yorduğunuz fark edilebilir.
Kaygı Döngüsünü Kırma: Korkuları mantıklı bir zemine oturtmanın ve kaçtığınız durumlarla aşamalı olarak yüzleşmenin yolları bulunabilir.
5- Duygusal Yoksunluk: Sevgi ve şefkat ihtiyacınızın diğer insanlar tarafından asla karşılanmayacağına mı inanıyorsunuz?
İçinizden sık sık kendisine "Kimse beni gerçekten anlamayacak" diyorsanız, bu bölüm size bir aydınlanma sağlayabilir. Bu şema, yaşanan büyük olaylardan çok, yaşanmamış ve eksik bırakılmış duygulardan beslenir.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Görünmez Boşluğun Üç Yüzü: Şefkat, empati ve korunma eksikliği ile yüzleşilebilir. Yaşanılan o derin yalnızlık duygusu belli ölçüde anlaşılır hale gelebilir.
Duygusal Olarak Kayıp Ebeveynler: Biyolojik ve barınma ihtiyaçlar karşılanmış olsa bile duygusal olarak soğuk veya meşgul ebeveynlerle büyümenin ruhunuzdaki etkileri keşfedilebilir.
Kendi Kendini Doğrulayan Kehanet: Neden mesafeli ve bencil kişilere çekim hissettiğiniz ve ihtiyaçlarınızı söylemek yerine neden karşı tarafın "tahmin etmesini" beklediğiniz anlaşılabilir.
Eksikliği İyileştirmek: İhtiyaçları net kelimelerle ifade etme cesareti kazanılabilir ve mesafeli kişilerin yarattığı o ‘sahte çekimin’ aslında bir şema tuzağı olduğu fark edilebilir.
6- Sosyal İzolasyon: Kendinizi her ortamda "dışlanmış, farklı ve kopuk" mu hissediyorsunuz?
Girdiğiniz her toplulukta görünmez bir camın arkasındaymış gibi hissediyorsanız, bu bölüm rehberlik edebilir. Çünkü diğer insanlarla aranızdaki o aşılmaz görünen mesafenin nedenleri burada ele alınıyor.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Yabancı Olmanın Ağırlığı: Sosyal ortamlardaki gerginlik ve uyum sağlamak için takmak zorunda kaldığınız maskeler fark edilebilir.
Dışlanmışlığın Kökenleri: Bu duygunun aileden çok okulda veya arkadaş ortamında nasıl şekillendiği; geçmişteki dışlanmaların bugünkü "ben başkayım" inancını nasıl kurduğu görülebilir.
Yalnızlığı Haklı Çıkarma: Dışlanma korkusuyla gruplardan kaçma eğiliminiz ve bazen "zaten onlar bana göre değil" diyerek yalnızlığı nasıl meşrulaştırdığınız fark edilebilir.
Ait Olma Cesareti: İnsanlarla aradaki farklar yerine benzerlikleri görmeye odaklanmanın ve kendi gerçek halinizle var olmanın yolları bulunabilir.
7- Kusurluluk: İçten içe "hatalı" olduğunuza ve sizi yakından tanıyan birinin asla sevemeyeceğine mi inanıyorsunuz?
"Gerçek beni görseler benden uzaklaşırlar" korkusu yaşıyorsanız, bu bölüm bu konuda değerli öneriler sunuyor. Kimseye açamadığınız o "kusurlu" tarafınızla barışmanın yolları burada yer veriliyor.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Utancın ve Maskelerin Ağırlığı: İnsanlar size yakınlaştıkça neden paniklediğiniz ve en ufak eleştiriyi neden devasa bir saldırı gibi algıladığınız anlaşılabilir.
Eleştirel Sesler: Bu yetersizlik hissinin doğuştan gelmediği; sizi eleştiren ebeveyn seslerinin zamanla nasıl kendi içinizdeki "yargıca" dönüştüğü fark edilebilir.
İlişkilerde Hak Etme Yanılgısı: Neden sizi değersiz hissettiren kişileri seçtiğiniz ve sizi gerçekten seven birinden neden "beni kandırıyor" diyerek uzaklaştığınız anlaşılabilir.
Öz Şefkat: Kusurları sevilmeye engel bir leke olarak değil, insan olmanın doğal bir parçası olarak kabul etme yöntemleri bulunabilir.
8- Başarısızlık: Diğer insanlardan daha yetersiz olduğunuzu ve eninde sonunda çuvallayacağınızı mı düşünüyorsunuz?
"Sen yeterince zeki değilsin, başaramayacaksın" diyen bir iç sesiniz varsa, bu bölüm kendi yolunuza koyduğunuz engelleri fark etmek için size bir ayna tutabilir.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Potansiyeli Engelleme: Yetenekli olmanıza rağmen neden konfor alanından çıkmadığınız ve başarısızlık korkusuyla işleri neden sürekli ertelediğiniz keşfedilebilir.
Kıyaslanmanın Faturası: Çocukken başkalarıyla kıyaslanmanın, bugünkü başarı algınızı nasıl bozduğu ve özgüveninizi nasıl etkilediği anlaşılabilir.
Kendi Kendini Doğrulayan Kehanet: "Yapamam" inancının sizi nasıl gerçekten başarısızlığa sürüklediği ve başarılarınızı neden hep küçümsediğiniz netleşebilir.
Başarıyı Yeniden Tanımlamak: Hedefleri yönetilebilir parçalara bölmek ve kendi değerinizi sadece statüye veya paraya bağlamaktan vazgeçmek için adımlar atılabilir.
9- Boyun Eğicilik: Başkalarını memnun etmek için kendi isteklerinizi sürekli feda mı ediyorsunuz?
"Hayır" demek size çok zor geliyorsa ve kendi haklarınızı savunmayı "bencillik" olarak görüyorsanız, bu bölüm sağlıklı sınırlar çizmeniz için size bir yol gösterici olabilir.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Görünmezlik ve Pasif İsyan: Kendi arzularınızı bastırmanın yarattığı gizli öfkenin, nasıl beklenmedik patlamalara veya küsmelere dönüştüğü görülebilir.
Ebeveynlerin Gölgesi: Boyun eğmenin çocuklukta hayatta kalmak için bir strateji olduğu; itiraz etmenin cezalandırıldığı o eski ortamların etkisi fark edilebilir.
Kurban ve Kurtarıcı Dengesi: Neden sürekli sınırlarınızı ihlal eden baskın kişileri hayatınıza aldığınız ve her denileni yapmayı neden "sevgi" sandığınız anlaşılabilir.
Sınır Çizmek: Kaygı duysanız bile "hayır" deme pratikleri yapmanın ve kendi ihtiyaçlarınızın da değerli olduğunu kabul etmenin yolları bulunabilir.
10- Yüksek Standartlar: Kendi koyduğunuz acımasız kuralları karşılamak için durmadan, dinlenmeden mi çabalıyorsunuz?
Başarılarınızı kutlamak yerine "Daha iyisi olmalıydı" diyerek yeni hedeflere koşuyorsanız, bu bölüm sizi tükenmişlik döngüsünden çıkarmak için bir yardım sunabilir.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Kusursuzluk Tuzağı: Hedefe ulaştığınız an çıtayı neden hemen yükselttiğiniz ve ufak hatalara bile neden tahammül edemediğiniz keşfedilebilir.
Koşullu Sevgi: Sadece "birinci" olunca takdir edildiğiniz o çocukluk yıllarının, bugünkü "değerim başarıma eşittir" inancını nasıl kurduğu anlaşılabilir.
Tükenmişlik Bedeli: Hayatı bir görev listesine çevirmenin ruhunuzda ve bedeninizde yarattığı yorgunluk fark edilebilir.
"Yeterince İyi" Kavramı: Mükemmel olmaya çalışmak yerine "yeterince iyi" olmayı kabul etmek ve dinlenmenin bir suç olmadığını öğrenmek için yöntemler bulunabilir.
11- Haklılık / Ayrıcalıklılık: İsteklerinizin anında gerçekleşmesini bekliyor ve başkalarının sınırlarını görmezden mi geliyorsunuz?
İşler istediğiniz gibi gitmediğinde yoğun bir öfke duyuyorsanız, bu bölüm o "özel olma" hissinin ardındaki gerçekle yüzleşmeniz için size bir ayna tutabilir.
Bu bölümde neler bulunabilir?
Sınır Tanımazlık: İstediklerinizi elde etmek için başkalarını zorlamanın altındaki nedenler ve "hayır" cevabını neden kişisel bir saldırı gibi algıladığınız anlaşılabilir.
Kalkan Olarak Kibir: Bu duygunun ya çocuklukta hiç sınır konulmamasıyla ya da derin bir yetersizlik hissini örtmek için geliştirilen bir savunma mekanizması olduğu fark edilebilir.
Empati Çöküşü: Sadece sizin kurallarınızın geçtiği bir dünyada, sevdiklerinizin nasıl görünmez hale geldiği ve insanların neden sizden uzaklaştığı görülebilir.
Eşitliği Öğrenmek: Sabretmeyi öğrenmek ve başkalarının haklarının da en az sizinkiler kadar değerli olduğunu kabul ederek empati kasını güçlendirme yolları bulunabilir.
Kalıpları Kırmak ve İyileşmek Mümkün mü?
Yazarlar, bu yıkıcı döngüleri kırmak için net değişim adımları sunuyor. İlk adım, “yaşam şemalarınızın neler olduğunu tanımaktır”. Ardından çocukluğunuza uzanarak “içinizdeki yaralı çocuğu hissetmeli”, yaşamınız boyunca şemanızı doğrulayan veya çürüten “tüm lehte ve aleyhte kanıtları listelemeli” ve sizi incitenlere duygularınızı özgürce ifade edeceğiniz metinler yazmalısınız.
Bu kitap, şemanızın bugünkü hayatınızdaki rolünü “açıkça ortaya koymanız” için size güçlü bir ayna tutuyor. Değişim uzun ve emek isteyen bir süreçtir ancak imkânsız değildir. Yazarların o güçlü sözleriyle başlayan bu yolculukta kendi hayatınızın kontrolünü yeniden elinize alın:
“Kolayca pes etmeyin veya cesaretinizi kırmayın... Sebat edin. Kendinizle tekrar tekrar yüzleşin.”
Kitap Künyesi
Kitap Adı: Reinventing Your Life
Yazar: Jeffrey E Young & Janet S. Klosko
Yayınevi: Penguin Books
Basım Yılı: 1994
Basım Yeri: USA
Eserden Alıntılar:
"A lifetrap is a pattern that starts in childhood and reverberates throughout life."
"Bir yaşam şeması, çocuklukta başlayan ve yaşam boyunca yankılanan bir kalıptır."
"The technical term for a lifetrap is a schema. The concept of a schema comes from cognitive psychology. Schemas are deeply entrenched beliefs about ourselves and the world, learned early in life."
"Bir yaşam şemasının teknik terimi şemadır. Şema kavramı bilişsel psikolojiden gelir. Şemalar, kendimiz ve dünya hakkında erken yaşlarda öğrenilmiş, derinden yerleşmiş inançlardır."
"The lifetrap approach involves continually confronting ourselves. We will teach you how to track your lifetraps as they play themselves out in your life, and how to counter them repeatedly until these patterns loosen their grip on you."
"Yaşam şeması yaklaşımı, sürekli olarak kendimizle yüzleşmeyi içerir. Yaşam şemalarınızın hayatınızda kendilerini nasıl gösterdiğini nasıl takip edeceğinizi ve bu kalıplar üzerinizdeki etkilerini gevşetene kadar onlara karşı nasıl defalarca karşı koyacağınızı öğreteceğiz."
"The Abandonment lifetrap is the feeling that the people you love will leave you, and you will end up emotionally isolated forever."
"Terk Edilme yaşam şeması, sevdiğiniz insanların sizi bırakacağı ve sonsuza dek duygusal olarak izole kalacağınız hissidir."
"The Mistrust and Abuse lifetrap is the expectation that people will hurt or abuse you in some way—that they will cheat, lie to, manipulate, humiliate, physically harm, or otherwise take advantage of you."
"Kuşkuculuk ve Kötüye Kullanılma yaşam şeması, insanların size bir şekilde zarar vereceği veya kötüye kullanacağı; yani sizi aldatacağı, size yalan söyleyeceği, sizi manipüle edeceği, aşağılayacağı, fiziksel zarar vereceği veya başka bir şekilde sizden faydalanacağı beklentisidir."
"If you are caught in the Dependence lifetrap, you feel unable to handle everyday life in a competent manner without considerable help from others."
"Eğer Bağımlılık yaşam şemasına yakalanmışsanız, başkalarından önemli bir yardım almadan günlük hayatı yetkin bir şekilde idare edemeyeceğinizi hissedersiniz."
"With Vulnerability, you live in fear that disaster is about to strike—whether natural, criminal, medical, or financial."
"Dayanıksızlık ile, ister doğal, ister kriminal, ister tıbbi veya finansal olsun, bir felaketin her an kapıda olduğu korkusuyla yaşarsınız."
"Emotional Deprivation is the belief that your need for love will never be met adequately by other people. You feel that no one truly cares for you or understands how you feel."
"Duygusal Yoksunluk, sevgi ihtiyacınızın diğer insanlar tarafından asla yeterince karşılanmayacağı inancıdır. Kimsenin sizi gerçekten umursamadığını veya nasıl hissettiğinizi anlamadığını hissedersiniz."
"Social Exclusion involves your connection to friends and groups. It has to do with feeling isolated from the rest of the world, with feeling different."
"Sosyal İzolasyon, arkadaşlarınızla ve gruplarla olan bağlantınızı içerir. Dünyanın geri kalanından izole hissetmekle, farklı hissetmekle ilgilidir."
"With Defectiveness, you feel inwardly flawed and defective. You believe that you would be fundamentally unlovable to anyone who got close enough to really know you."
"Kusurluluk ile, içsel olarak hatalı ve kusurlu hissedersiniz. Sizi gerçekten tanıyacak kadar yaklaşan hiç kimse tarafından temelden sevilmeyeceğinize inanırsınız."
"Failure is the belief that you are inadequate in areas of achievement, such as school, work, and sports. You believe you have failed relative to your peers."
"Başarısızlık, okul, iş ve spor gibi başarı alanlarında yetersiz olduğunuz inancıdır. Akranlarınıza kıyasla başarısız olduğunuza inanırsınız."
"With Subjugation, you sacrifice your own needs and desires for the sake of pleasing others or meeting their needs. You allow others to control you."
"Boyun Eğicilik ile, başkalarını memnun etmek veya onların ihtiyaçlarını karşılamak uğruna kendi ihtiyaçlarınızı ve arzularınızı feda edersiniz. Başkalarının sizi kontrol etmesine izin verirsiniz."
"If you are in the Unrelenting Standards lifetrap, you strive relentlessly to meet extremely high expectations of yourself."
"Eğer Yüksek Standartlar yaşam şemasındaysanız, kendinize yönelik son derece yüksek beklentileri karşılamak için amansızca çabalarsınız."
"People who have this lifetrap feel special. They insist that they be able to do, say, or have whatever they want immediately. They disregard what others consider reasonable, what is actually feasible, the time or patience usually required, and the cost to others."
"Bu yaşam şemasına sahip kişiler kendilerini özel hissederler. Ne istiyorlarsa anında yapabilmek, söyleyebilmek veya ona sahip olabilmek konusunda ısrar ederler. Başkalarının neyi makul gördüğünü, neyin gerçekte uygulanabilir olduğunu, genellikle gereken zamanı veya sabrı ve başkalarına olan maliyetini göz ardı ederler."
"The first step is to recognize what your lifetraps are."
"İlk adım, yaşam şemalarınızın neler olduğunu tanımaktır."
"Understand the Childhood Origins of Your Lifetrap. Feel the Wounded Child Inside You."
"Yaşam Şemanızın Çocukluk Kökenlerini Anlayın. İçinizdeki Yaralı Çocuğu Hissedin."
"To disprove your lifetrap, you will first list all the evidence pro and con regarding the lifetrap throughout your life."
"Yaşam şemanızı çürütmek için, öncelikle yaşamınız boyunca yaşam şemasıyla ilgili tüm lehte ve aleyhte kanıtları listeleyeceksiniz."
"Write letters to all the people who hurt you. ... Express your feelings in the letter."
"Sizi inciten herkese mektuplar yazın. ... Duygularınızı mektupta ifade edin."
"We want you to make explicit how your lifetrap plays itself out in your current life."
"Yaşam şemanızın şu anki hayatınızda kendini nasıl gösterdiğini açıkça ortaya koymanızı istiyoruz."
"Do not give up or get discouraged easily. Lifetraps can change, but it takes a long time and a lot of work. Persevere. Confront yourself over and over again."
"Kolayca pes etmeyin veya cesaretinizi kırmayın. Yaşam şemaları değişebilir, ancak bu uzun zaman ve çok çalışma gerektirir. Sebat edin. Kendinizle tekrar tekrar yüzleşin."
