"Şeffaflık insanı camlaştırır. Şiddeti de buradadır." Byung-Chul Han
Görünürlüğün Tuzağı: Şeffaflık Toplumu
Günümüzde "şeffaflık" kavramı, siyasetten ekonomiye, özel hayattan teknolojiye kadar her alanda kutsanan sihirli bir sözcüğe dönüştü. Demokrasinin, özgürlüğün ve güvenin teminatı olarak sunulan bu kavramın arkasında aslında ne yatıyor? Günümüzün en önemli düşünürlerinden Byung-Chul Han, Şeffaflık Toplumu’nda bu cilalı vitrini paramparça ediyor ve bizi rahatsız edici bir gerçekle yüzleştiriyor: Şeffaflık bir güven değil, bir kontrol mekanizmasıdır.
Güvenin Yerini Kontrol, Gizemin Yerini Teşhir Alıyor
Han’a göre şeffaflık, neoliberal sistemin pürüzsüz işlemesini sağlayan sistemsel bir zorlamadır. Her şeyin "olumlu" olduğu, olumsuzluğun ve sırrın tamamen tasfiye edildiği bu toplumda, şeyler ancak görüldükleri ve sergilendikleri sürece değer kazanır. Facebook’un "Dislike/Beğenmedim" butonunu sunmaması tesadüf değildir; çünkü bu toplum sadece "Like" (Beğeni) üzerine kurulu bir Olumluluk Toplumu'dur.
Ancak yazar bizi uyarır: "Şeffaflık toplumu aynının cehennemidir."
Dijital Panoptikonun Gönüllü Mahkumları
Kitap, modern insanın dijital ağlardaki konumunu sarsıcı bir metaforla açıklar. Bentham’ın hapishane modelindeki (panoptikon) mahkumların aksine, dijital panoptikonun sakinleri birbirleriyle yoğun bir iletişim halindedir. Ancak bu iletişim, özgürlük değil, gönüllü bir ifşadır. Mahremiyetimizi kendi ellerimizle sergiler, arzularımızla sistemin aktif işbirlikçisi oluruz.
Han, bu durumu "pornografik" bir teşhir çağı olarak tanımlar. Burada kastedilen sadece cinsellik değildir; her şeyin "derhal tüketilmeye açık" bir meta haline gelmesi, sırrın, büyünün ve erotizmin yok olmasıdır. Çünkü "Sadece makineler şeffaftır. Hayatı hayat yapan kendiliğindenlik şeffaflığa izin vermez."
Neden Okumalısınız?
Eğer sosyal medyadaki teşhir çılgınlığını, her şeyin "anlaşılır" ve "görünür" olması dayatmasını ve modern insanın giderek artan ruhsal tükenişini (burnout) anlamlandırmak istiyorsanız, bu kitap bir başucu eseridir.
Byung-Chul Han, bizi şeffaflığın şiddetine karşı "mesafe tutkusunu" yeniden kazanmaya, "ötekinde anlamadığımız bir şeyler kalabileceğini" kabul etmeye çağırıyor.
Kısa ama etkisi uzun sürecek, zihni kışkırtan bir manifesto.
Kitap Künyesi
Kitap Adı: Şeffaflık Toplumu
Yazar: Byung-Chul Han
Çeviri: Haluk Barışcan
Yayınevi: Metis Yayınları
Basım Yılı: 2020
Şehir: İstanbul
Kitaptan Bazı Alıntılar
"GÜNÜMÜZDE "şeffaflık" sözcüğü hayatın tüm alanlarında kolgeziyor - sadece siyasette değil ekonomi alanında da. Demokrasinin, enformasyon özgürlüğünün ve verimliliğin artması bekleniyor şeffaflıkla birlikte." S11
"Şeffaflık toplumu bir güven toplumu değil kontrol toplumudur." S11
"Şeffaflık neoliberal bir aygıttır (Dispositiv) ." s12
"Şeffaflık insanı camlaştırır. Şiddeti de buradadır. Sınırsız özgürlük ve iletişim topyekun kontrol ve gözetime dönüşüyor "s12
"Dijital panoptikonun sakinleriyse canlı bir iletişime girer ve kendi arzularıyla her şeylerini açık ederler. Bu şekilde de dijital panoptikonla aktif bir şekilde işbirliği yapmış olurlar." S12
"Şeffaflık bir ideolojidir. Bütün ideolojiler gibi onun da mistik hale getirilmiş ve mutlaklaştırılmış olumlu bir çekirdeği vardır. Şeffaflığın tehlikesi de bu ideolojikleşmededir. Totalize edilirse şiddete yol açar." S13
"GÜNÜMÜZ moda kavramları arasında şeffaflık kadar kamusal söylem üzerinde hakimiyet kurmuş bir başkası yoktur."s15
"Şeffaflık toplumsal süreçlerin tümünü kapsayan ve onları köklü bir değişikliğe uğratan sistemik bir zorlamadır." S16
"Şeffaflık ötekiyi, yabancıyı devre dışı bırakarak sisteme istikrar ve hız kazandırır" s16
"Hizaya getirmenin (Gleichschaltung**) yeni adı:Şeffaflık." s16
"Sadece makineler şeffaftır. Hayatı hayat yapan kendiliğindenlik, olay doluluk ve özgürlük şeffaflığa izin vermez" s17
"İnsan kendisi için bile şeffaf değildir." s18
"şeffaf bir ilişki her tür çekicilikten, canlılıktan yoksun ölü bir ilişkidir." S18
"Tamamen şeffaf olan yalnızca ölü olandır." S18
"Olumluluk toplumunun genel yargısı Like/ beğendim'dir. Facebook'un Dislike /Beğenmedim seçeneği sunmamaktaki kararlılığı anlamlıdır." S23
"Teşhircilik toplumunda her özne kendi reklam nesnesidir. Her şey sergi değeriyle ölçülür. Teşhircilik toplumu pornografik bir toplumdur." S27
"Sergileme sömürmedir." S28
"ŞEFFAFLIK güzelin ortamı değildir" s37
"Şeffaflık toplumu enformasyon toplumudur. Enformasyon, kendi başına, her türlü olumsuzluktan yoksun olduğu ölçüde bir şeffaflık fenomenidir." S60
"Her şeyi önceden bilmem durumunda güven gereksizdir. Şeffaflık her tür bilgisizliğin ortadan kaldırılmış olduğu bir durumdur. Şeffaflığın hakim olduğu yerde güvene yer yoktur. "Şeffaflık güven yaratır" yerine "şeffaflık güveni ortadan kaldırır" demek gerekir" s70
"...performans öznesi kendini sömürür. Sömüren aynı zamanda sömürülendir de. Fail ve kurban burada birdir." S 70
